Obóz zagłady Sobibór

Sobibór to nazistowski obóz zagłady, który był częścią składową operacji Reinhard. Oficjalnie obóz ten nazwany był SS Sonderkommando Sobibór. Żydzi europejscy, a także żydowscy jeńcy rosyjscy i prawdopodobnie Cyganie transportowani byli do obozu koleją, gdzie kończyli swój żywot w hermetycznych komorach gazowych, początkowo uśmiercani spalinami silników benzynowych, później gazem Cyklon-B. Szacuje się, że przynajmniej 250 tysięcy istnień ludzkich pochłonęła machina zbrodnicza hitlerowskich Niemiec w obozie zagłady Sobibór.

Po udanym powstaniu więźniów obozu w październiku 1943 roku, około połowy z sześciuset więźniów zdołało uchronić się przed ostrzałem straży i uzyskać upragnioną wolność. Wkrótce po jednej z najlepiej zorganizowych ucieczek więźniów, z rozkazu Himmlera obóz został rozebrany a teren, na którym się znajdował zasadzony został drzewami. Pomnik upamiętniający mężność powstańców stoi w tym miejscu do dziś.

W początkowym okresie 1940 roku, naziści utworzyli 16 obozów pracy w okolicy Lublina, rejonie, który charakteryzował się dobrymi warunkami uprawy ziemi. Pomijając obóz Krychow, który został zbudowany jeszcze przed rozpoczęciem II Wojny Światowej specjalnie dla polskich jeńców wojennych, większosć obozów pracy powstawała na istniejących kompleksach takich jak opuszczone szkoły, fabryki i magazyny. Obóz zagłady w Sobiborze powstał w pobliżu takich obozów pracy, dzięki czemu ułatwiony był jego rozwój.

Sobibór podzielony został na cztery części:

Garnizon - obszar ten obejmował główne wejście i peron kolejowy, na którym zatrzymywały się transporty z więźniami. Kwatera dowódzcy obozu znajdowała się naprzeciw peronu.

Obóz I - główny teren właściwego obozu. Znajdowały się tutaj baraki więźniów, kuchnia obozowa, łaźnie. Ogrodzony był drutem kolczastym i zafosowany wodą. Niewiele ponad jeden metr kwadratowy przypadał na więźnia jeśli chodzi o przestrzeń w barakach.

Obóz II - większy obszar, na którym żyło około 400 więźniów, wliczając w to kobiety. Znajdowały się tutaj magazyny odzieżowe, przechowalnie włosów, kosztowności, jedzenia. Tutaj również żyły władze obozu. Obóz II pełnił rolę miejsca przygotowawczego do śmierci całych transportów Żydów. Rozbierani, okradani a następnie strzyżeni skazańcy odbywali swoją ostatnią drogę przez wąską aleję prowadzącą z Obozu II do Obozu III. Przyjął się zwyczaj nazywania tej drogi "Drogą do nieba" (Himmelstrasse). W Obozie III czekały na nich gotowe komory gazowe i krematoria.

Obóz III - tutaj ofiary operacji Reinhard wypełniały swoje przeznaczenie. Nie było tu bloków mieszkalnych, a jedynie komory gazowe i krematoria, w których pracowali więźniowie odizolowani od reszty obozu. Z tego też powodu podczas powstania, więźniowie pracujący w Obozie III nie mogli w nim uczestniczyć. Najprawdopodobniej, zajęci paleniem zwłok swoich przyjaciół czy członków rodzin w ogóle nie wiedzieli co dzieje się w tym czasie w głównych częściach Sobiboru.

Jeśli oczywistością wydać się może, iż głownymi zarządcami obozu byli naziści niemieccy, tak funkcje strażników pełnili zarówno Ukraińcy, Rosjanie jak i sami Żydzi (tych ostatnich najwyższą rangą był kapo).

Podobne do powstania sobiborskiego, było powstanie w Treblince - bliźniaczym obozie zagłady Żydów. Miało ono miejsce 2 sierpnia 1943 roku. Niestety bunt w Auschwitz-Birkenau w 1944 roku został powstrzymany, a wszyscy jego uczestnicy zostali rozstrzelani.

14 października 1943 roku, członkowie podziemnego ruchu oporu z Leonem Feldhandlerem oraz rosyjskim jeńcem wojennym Aleksandrem "Saszą" Peczerskim na czele postanowili na potajemne zabicie wszystkich członków załogi SS w obozie oraz kilkunastu strażników, po czym głównną bramą zamierzali udać się ku wolności. Niestety ich plan został przedwcześnie odkryty i od tej pory musieli szaleńczo walczyć o życie uciekając na oślep poprzez kolczaste ogrodzenia. Z około sześciuset więźniów biorących udział w powstaniu, przynajmniej połowie udało się ujść z życiem i zaznać upragnionej wolności.

Karl Frenzel, komendant Obozu I został uznany za winnego zdrobni wojennych w latach II Wojny Światowej i w roku 1966 został skazany na karę dożywotniego więzienia, lecz ostatecznie został zwolniony ze względu na stan zdrowia. Zmarł w 1997 roku.
Gustav Wagner - główny oprawca i naczelny kat był na urlopie podczas powstania (byli więźniowie, tacy jak Tomasz Blatt mówią, że gdyby był wówczas obecny w obozie, powstanie nie doszłoby do skutku). Aresztowany w Brazylii w 1978 roku został rozpoznany przez Stanisława Szmajznera, uciekiniera z Sobiboru. W 1980 roku Wagner popełnił samobójstwo, lecz niektóry twierdzą, że został on zamordowany.

W 2003 roku, przy pomnikach na terenie byłego obozu świętowana była sześćdziesiąta rocznica powstania.